گیاه شناسی درخت گردو
درخت گردو با نام علمی: Juglans از خانوادهٔ راشسانان و تیره گردوییان است. حدود ۲۰ گونه گردو وجود دارد و همگی بومی جنگلهای معتدل و نیمه گرمسیری آسیا، اروپا، آمریکای شمالی و آمریکای مرکزی و جنوبی هستند. نام علمی گونهای که برای آجیل شیرین آن کشت میشود، Juglans regia است که معمولاً به نام گردوی ایرانی شناخته میشود، اما در غرب به آن گردوی انگلیسی نیز میگویند. اعتقاد بر این است که این گونه در نزدیکی دریای خزر در ایران منشأ گرفتهاست و زیستگاه بومی آن در شرق از ایران و ترکیه تا درههایی در غرب چین و شرق هیمالیا گسترش یافتهاست. از ویژگیهای بارز گردو این است که پوسته آن به راحتی از پوسته جدا میشود.
نویسندگان
دکتر جعفر پژوهان و دکتر مژگان لارتی و مهندس صابر قاسم پور
جعفر پژوهان: دکترای کشاورزی- تغذیه گیاهان زراعی- فارغ التحصیل دانشگاه آتاترک ترکیه، رئیس انجمن علمی گیاهان دارویی ارومیه و مشاور علمی شرکت دهکده سبز پژوهان
مژگان لارتی: هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی
صابر قاسم پور: هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی
گونهای از گردو معروف به گردوی سیاه برای تولید الوار یا به عنوان پایه برای پیوند کشت میشوند و حدود شانزده گونه مختلف از آن وجود دارد. گونهای به نام گردوی سیاه شرقی J. nigra، بومی شرق ایالات متحده و کانادا است و به دلیل مقاومت در برابر بیماریهای ریشه از ارزش بالایی برخوردار است و به همین دلیل در پروژههای اصلاح پایه Rootstock breeding از آن استفاده میشود.
چوب درخت گردو برای ساخت مبلمان و دسته اسلحه کاربرد داشته و میوه سبز آن به دلیل خواص دارویی آن ارزش دارد. یکی دیگر از گردوهای سیاه، گردوی سیاه کالیفرنیای شمالی J. hindsii است و این گردوی سیاه به دلیل قوت زیاد به عنوان پایه و والد پایه نیز استفاده میشود. گردوی سیاه کالیفرنیای جنوبی J. californica بومی ساحلی جنوب کالیفرنیا است و به صورت درختچهای رشد میکند. دو گردوی سیاه دیگر، J. major از آریزونا و J. microcarpa از تگزاس، گهگاه به عنوان پایه در خاکهای خشک و شور استفاده شدهاست. چندین گونه دیگر از گردو سیاه از آمریکای مرکزی میآیند. گردوی ژاپنی J. ailanthifolia نیز به عنوان پایه در تکثیر استفاده شدهاست. برخی از گونههای گردو که از مناطق گرمسیری میآیند، از جمله گردو آند J. neotropica همیشه سبز هستند.
پراکنش جغرافیایی درخت گردو
درخت گردو از درختان بسیار با ارزش و از پهن برگان است که در بسیاری از نقاط جهان در نیمکره شمالی از مرکز تا شرق اروپا و قفقاز و شمال و مرکز ایران تا دامنهای هیمالیا و کشور چین و ژاپن و همچنین گونههایی از آن در آمریکای شمالی و جنوبی بهطور طبیعی میرویند و کاشته میشوند. تنها جنگل طبیعی باقیمانده از این محصول در دنیا هماکنون در قرقیزستان و در شرایط بسیار خوب موجود است. ایالات متحده آمریکا، چین و ایران از تولیدکنندگان عمدهٔ گردو هستند. ترکیه، اوکراین و رومانی در جایگاههای بعدی قرار دارند.
ایران از نظر سطح زیر کشت گردو رتبه دوم جهان را در اختیار داشته اما از نظر میزان تولید گردو در جهان در رتبه سوم قرار دارد. در ایران گردو در بسیاری از شهرها با آب و هوای خنک و کوهستانی باغهای گردو وجود دارند. مهمترین استانهای تولیدکننده گردو در کشور را کرمان، همدان، آذربایجان شرقی، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد و کرمانشاه هستند.
معرفی ارقام گردو
گردوهایی که در نقاط گردو خیز ایران کاشته شدهاند از گونه گردوی معمولی یا Juglans هستند. رقمهای این گونه از نظر باغبانی هنوز کاملاً مشخص نشدهاند. این گردوها در نقاط مختلف ایران با نامهای گوناگون محلی نامیده میشوند. با وجود تفاوتهای ظاهری، ممکن است برخی از انواع، رقم واحدی باشند ولی نامهای گوناگون داشته باشند. با این توصیف مهمترین انواع گردو که در ایران کاشته میشوند عبارتند از: گردوی کاغذی، گردوی اقلید گردوی سنگی، گردوی اردهای سراب در آذربایجان شرقی، گردوی ماکویی، گردوی سوزنی، گردوی نوک کلاغی، گردوی ضیا آبادی، گردوی خوشهای، سبزوار، گردوی آمیخته خراسان، گردوی بافت کرمان، گردوی مازندران، گردوی روستای داران در آذربایجان شرقی، گردوی شهمیرزاد، گردوی قزوین و طالقان، خوانسار، گردوی تسوج در آذربایجان، گردوی همدان، گردوی بوانات، گردوی وفس، وانشان و تویسرکان
نحوه خشک شدن و شرایط انبارداری گردو:
جداکردن هرچه سریعتر پوسته سبز رنگ گردو از سیاه شدن مغز آن جلوگیری میکند. پس از برداشت محصول باید آن را در سایه و خاک پهن نموده تا خشک شدن به صورت تدریجی انجام شود. استفاده از دستگاه های خشک کن میتواند سرعت خشک شدن گردوها را افزایش داده و از آفتاب سوختگی و یا اکسید شدن و سیاه شدن و یا کپک زدن آنها جلوگیری نماید. کشاورزان خبره با استفاده از اتفون مایع بین 1000 تا 3000 ppm برای محصولات هر درخت، پوست سبز رنگ گردو را آسان تر جدا میکنند.
وجود حرارت بیشتر از 43 درجه در دستگاه خشک کن باعث سیاه شدن مغز گردوها میشود. همچنین نگهداری طولانی مدت در انبار نیز میتواند موجب سیاه شدن مغز گردوها شود. بهترین دما برای انبارداری 0 تا 3- درجه سانتیگراد و در محیطی فاقد رطوبت است.
زمان برداشت و روش برداشت غیر اصولی گردو
اگر برداشت محصولات به موقع و سریع انجام نگیرد، میتواند موجب سیاه شدن مغز گردو شود. بهترین روش، استفاده از روش مکانیزه برداشت گردو و استفاده از ماشین پوست گیر است. بهترین زمان برداشت گردوهای ایرانی در زمان بلوغ فیزیولوژیکی آنها است. هرچه زمان برداشت دیرتر باشد، مغز گردو سیاه تر شده و حتی ممکن است روی آنها کپک هایی ظاهر شود.
عدم تغذیه و کوددهی صحیح به درخت گردو
یکی از دلایل شایع سیاه شدن مغز گردو؛ کمبود برخی از عناصر در خاک است. همانطور که میدانید؛ درختان عناصر مورد نیاز خود را از طریق هوا و خاک دریافت میکنند. بنابراین کمبود هرعنصر مورد نیاز درخت در خاک در تغذیه درست درختان اختلال وارد میکند. با استفاده از نمونه برداری از خاک و ارسال به لابراتوارهای مخصوص میتوان وجود و مقدار هرگونه عناصر را در خاک به دقت بررسی کرد. سپس با استفاده از کودهای شیمیایی، کمبودهای موجود در خاک را جبران نمود. علت سیاه شدن مغز گردو میتواند مربوط به کمبود عناصر به فرم کلات یا سولفات روی و آهن باشد. برای برطرف سازی کمبودهای این عناصر و تشکیل نات باید 20 روز قبل از تشکیل گل های ماده، محلول پاشی 01.0 تا 2.0 درصد عنصر روی به همراه عنصر بور و 2 تا 4 بار پس از گرده افشانی به فاصله 2 تا 3 هفته انجام شود.
نکته: برای بهبود سریعتر درختان؛ کلات روی از سولفات روی بهتر است. برای جذب بهتر عناصر میتوان ph محلول را با استفاده از اسید مالیک به 5 کاهش داد. در این صورت جذب عناصر بهتر انجام میشود. وجود سورفکتانت در محلول به جذب بهتر عنصر روی توسط درختان کمک خواهد نمود.
نکته: بهترین زمان کوددهی در زمان نیاز شدیدتر درخت به عناصر و در ماه های اردیبهشت و خرداد و فصل رویش است. در این ماه ها باید آبیاری و کوددهی با دقت کافی انجام شود.
عوامل نامناسب محیطی مثل آب و هوا؛ رطوبت، دمای هوا و نورخورشید
گرمای بیش از حد هوا در فصل تابستان میتواند باعث خشکی؛ سفت و تیره شدن مغز گردو شود. بهتر است نهال گردو را در مناطقی با حداکثر دمای 36 درجه سانتیگراد بکارید تا مغزهای خوشمزه و پرچرب برداشت نمایید. دمای بالای 39 درجه سانتیگراد علاوه بر ایجاد لکه هایی روی مغز، در موارد شدیدتر باعث سوختن مغز میوه (مغز سیاه (Dark kernels) خواهد شد. سرمای بیش از حد هوا در طول فصل رشد میتواند باعث نازک شدن پوسته و ایجاد حفره هایی روی آن و در نهایت چروک شدن مغز گردو بشود.
عوامل ژنتیکی در ارقام گردو
برخی از ارقام زودرس هستند. میوه های این ارقام در اواسط فصل تابستان به طور کامل میرسند. این ارقام مغزهای تیره تری داشته و کیفیت آنها کمتر است. بهتر است از ارقام دیررس همانند نهال گردو چندلر و یا سایر ارقام مورد تائید کارشناسان باغبانی، برای کاشت استفاده شود.
شیوع بیماری باکتریایی تحت عنوان بلایت گردو
یکی از مهم ترین دلایل سیاه شدن گردو؛ دچار شدن درخت به بیماری بلایت گردو است. بیماری بلایت گردو یا نام دیگر آن بیماری پوسیدگی مغز گردو؛ ناشی از باکتری به نام Xanthomonas juglandis است.
این باکتری بر روی برگ ها؛ جوانه های گل و شاخه ها و میوه ها تاثیر میگذارد. و باعث ایجاد لکه هایی سیاه رنگ روی آن ها میشود. این بیماری در ابتدای رشد میوه به آن وارد شده و به صورت لکه های سیاهی به همراه فرورفتگی و بریدگی هایی برروی آن دیده میشود. اگر شرایط محیطی برای رشد باکتری مناسب باشد. این لکه ها در سرتاسر میوه انتشار یافته و تمامی پوست سبز رنگ گردو را به رنگ سیاه تبدیل میکند. همانطور که گفته شد این باکتری به مغز گردو نیز وارد شده و باعث سیاهی و چروکیدگی و حتی لزج شدن آن خواهد شد. میزان خسارت وارده به میوه به زمان ابتلای درخت به بیماری وابسته است. به طور مثال اگر درخت در اواخر فصل به بلایت گردو مبتلا شود؛ فقط پوست سپس رنگ آن تحت تاثیر بیماری قرار میگیرد.
عدم آبیاری مناسب درخت گردو
اگر درختان گردو به صورت اصولی و به مقدار کافی آبیاری نشوند؛ ممکن است دچار بیماری شده و محصول دهی آنها کاهش چشمگیری خواهد یافت. درختان را فقط در صورت داشتن خاکی با زهکشی مناسب و عدم وجود لایه های نفوذ ناپذیر، میتوان به روش غرقابی آبیاری نمود.در غیر اینصورت این روش آبیاری به خفه شدن ریشه و مرگ درخت منجر خواهد شد.بهترین خاک ها برای کاشت نهال گردو خاک های عمیق سیلتی- لومی با زهکشی اصولی و ph متناسب برای درخت گردو 6 است. آبیاری مناسب درختان گردو یکی از بهترین روش های برای کنترل سلامتی و افزایش محصول دهی درختان است. میتوان با استفاده از روش آبیاری تحت فشار قطره ای، درختان گردو را به میزان کافی آبیاری نمود.
کمبود آب در گردو به سیاه شدن مغز گردو، کاهش رشد شاخه ها، پوک شدن مغز گردو، کاهش تعداد جوانه ها، کاهش کیفیت میوه گردو و ارزش غذایی گردو و نیز کاهش عملکرد درختان حتی تا 40 درصد منجر می شود. بنابراین برای جلوگیری از سیاه شدن مغز گردو، باید درختان گردو را با در نظر گرفتن وضعیت خاک، بارندگی، رطوبت منطقه، گرمای هوا و فصل آبیاری کنیم.
این باکتری بر روی برگ ها؛ جوانه های گل و شاخه ها و میوه ها تاثیر میگذارد. و باعث ایجاد لکه هایی سیاه رنگ روی آن ها میشود. این بیماری در ابتدای رشد میوه به آن وارد شده و به صورت لکه های سیاهی به همراه فرورفتگی و بریدگی هایی برروی آن دیده میشود. اگر شرایط محیطی برای رشد باکتری مناسب باشد. این لکه ها در سرتاسر میوه انتشار یافته و تمامی پوست سبز رنگ گردو را به رنگ سیاه تبدیل میکند. همانطور که گفته شد این باکتری به مغز گردو نیز وارد شده و باعث سیاهی و چروکیدگی و حتی لزج شدن آن خواهد شد. میزان خسارت وارده به میوه به زمان ابتلای درخت به بیماری وابسته است. به طور مثال اگر درخت در اواخر فصل به بلایت گردو مبتلا شود؛ فقط پوست سپس رنگ آن تحت تاثیر بیماری قرار میگیرد.
ایجاد اختلال در زمان ترک خوردگی پوست سبز رنگ گردو
اگر در زمان ترک خوردگی پوست سبز رنگ گردو اختلالی ایجاد شود، مغز گردو ها سیاه می شوند. برای جلوگیری از این موضوع می توانیم از محلول اتیلن در زمان بلوغ گردو جهت افزایش سرعت ترک خوردگی پوست سبز رنگ استفاده کنیم.
